Удам сайтын хүүхэд, угшил сайтын унага гэдэг үг бидний өвөг дээдсийн хүн, хүлэг хоёрыг шинжиж ирсэн гол шалгуур. Угийг нь мэдье гэвэл удмаар нь хөөж таньдаг нь угаасаа л монгол зан заншил. “Уг сайтыг харж урагла”. Ухаалаг мэргэн бөгөөд ухаарал сургамжтай энэ үг элэнц хуланцын үеэс элэхгүй уламжлагдан иржээ. Насан туршид ханилах насны ханиа сонгохдоо удам судар, уг язгуурыг заавал хар гэдгийг ац утгагүй, ач санан хэлсэн бүхэнд хүртээлтэй гүн утгат сургаал.
Хазайхад нь тулах, хальтрахад нь түших хань ижлээ сонгохдоо хайр сэтгэлээс дутуугүй харж цэгнэх шалгуур нь “уг сайтай” байх ёстой ажээ. Тийм болохоор ухаант дээдэс маань “сүх авах хүн онгий нь хардаг, хүн авах хүн удмыг нь хардаг” гэж угийг нь удмаар нь хөөж, ултай судлан ураг барилдаж иржээ. Угаа мэдэхгүй хүнийг усаа мэдэхгүй малтай жишин зүйрлэнэ. Ургаа таних хүнийг ухаан орсон сайн хүн гэж үзнэ. Ясан төрлийн овог дотроо яасан ч ураглахгүй байхыг яс баримтлан мөрдөж ирсэн нь бүл цөөтэй монголчуудын хувьд зөв зүйтэй уламжлал байлаа.
Удам холдвол ухаан нэмнэ гэдгийн учрыг сайн мэддэг, ураг барилдахдаа ухаалаг хэрэгжүүлдэг байж. Ураг төрлийн хол нь дээр гэж удам дамнуулан захиж үлдээсний учир ийм. Овог нэгтэн ураглахыг огоорч марталгүй цээрлэ. Овгоо сэргээн хэрэглэж, угийн бичгээ хөтөлж байгаагаас олдох ач тус, үлдэх үр дүнгийн нэг энэ байна. Овог ясыг шинжин ураг барилдваас удам цэвэр, ухаан саруул хойч үе биднийг буухиалан залгах болно.
Хүний уг нь сайн уу, тааруу юу гэдгийг ямар хэмжүүрээр тогтоох вэ? Олон шалгуурыг олж тоочиж болох ч онцгойлж цөөнийг дурдъя.
Угсаа удмын нэр төр уг язгуурыг тольдох шинж. Хүн чанарыг хатуу баримтлагч эрхэм хүмүүн нэр төртэй байна. Нэр төр нь тухайн хүнийг гарцаагүй мэдэх эргэн тойрныхон нь өгөх үнэлгээ, тавих дүн хэдий ч хүний амьдралд хамгийн дээд сайн зүйл билээ. Тэднийхэн удам сайтай гэдэг үнэлгээг захиалж хүсээгүй байхад нь хүмүүс аль хэдийнээ өгчихсөн байдаг юм. Удмаараа тааруу гэх үнэлгээг ил яриад явахгүй ч дотор сэтгэлдээ мөн л аль эрт тунгаачихсан байх нь мэдээж. Ичиж зовохыг мэдэх сэтгэлтэй хүн нэр төр сайтай, ичих булчирхай нь хатсан хүний нэр төр цөвтэй байна. Бусдын элэг доог болж, нэр нүүрээ бузарлаагүй, ичгүүртэй зүйл үйлдээгүй хүний нэр төр харьцангуй цэвэр. Маш энгийнээр хэлбэл, зөв зам мөртэй явж ирсэн хүний удам угсаатай урагла гэсэн үг. Нэр төрөө эрхэмлэгч удмыг түшвэл нэр хүндтэй байна.
Ажлын сайнаар амьдрал өөдөлж, бэлчээрийн сайнаар мал таргалдаг болохоор ажил анхиатай, шоргоолж шиг ажилч хөдөлмөрч хүмүүсийн үр удамтай ураг барилдвал сайн сан. “Хүний чанар түүний чухамхүү нүүр царай нь түүний үйл ажил, бүтээл, хөдөлмөрөөр илэрдэг” гэсэн мэргэдийн үг бий. “Хөдөлмөргүйгээр баяр баясгалантай цэвэр сайхан амьдрал байхгүй”. Ажилсаг хүн амны хишигтэй, залхуу хүн заяа муутай гэж монголчууд зүйрлэн хэлдэг нь учиртай. Ундарга сайтай булаг ус ихтэйн адил уг сайт удмаараа хөдөлмөрч байдаг билээ.
Сэтгэл сайтыг олж ханил. Хүний сайныг сэтгэлээр нь тань. Сайхан сэтгэлт хүн салж холдошгүй хань. Цагаан сэтгэлт түүний араншин цагийн саалтад хувирахгүй. Сэтгэл муутантай ураглаваас сэтгэлийн зовлонд зүдэрнэ. “Хатсан тойрмоос хамаг шувуу зайлахын адил хар дотортноос хань ижил хөндийрнө”. Хальж асгарсан сүүг хамж авч болдоггүй шиг ухаангүй хатуу сэтгэлийг уяраан зөөллөх амаргүй. “Улсыг хураая гэвэл төрийг хураах, хүнийг хураая гэвэл сэтгэлийг хураах” гэдэг үг гүн утгатай.
Буян тогтдог удмыг буурьтай судлан урагла. Хишиг буян хурах айл, хурахгүй ч айл байна. Хурсан хишиг буяныг тогтоох нэгэн байхад тогтоохгүй нөгөө нь бас бий. Олсон, цуглуулснаа шүүрэн шанагаар сүү хутгах мэт асгачихдаг бол хэчнээнийг олж, хэсгийг бөөгнүүлээд нэмэргүй. Бурхан тэднийг аль эрт мартсан юм шиг, буруу явдлын хараал хүрсэн мэт угсааныхантай ураглан ханилах нь бүү хэл уулзан ойртохоос болгоомжил. Хүссэн зүйл нь санаагаар болдог, хөөцөлдсөн ажил нь түвэггүй бүтдэг нүүрийн буянтай хүнтэй учирвал нэгэн насны аз, нийлэх хосын ерөөл билээ.
Бусдын төлөө өөрийгөө зориулах тусархуу, чиний төлөө биеэ зориулах халамжтай хүнтэй урагла. Зөв бурууг ялгах чадвартай зөв хүнтэй ханил. Учир явдлыг ойлгон, ултай суурьтай ханддаг ухаант хүнтэй урагла. “Өчүүхэн ухаантан бяцхан гомдлыг тэвчиж үл өнгөрөөнө. Агуу ухаантан бүхнийг ойлговч гомдлоо үл илэрхийлнэ”.
“Тэн тэнгүй ачаа тэмээ малын зовлон, тэнцвэр үгүй амраг сэтгэл санааны зовлон” гэсэн үгийг хүн бүр ярьдаг ч учрыг төдийлөн ухаж боддоггүй. Ханилах хосын удам судрыг судлахдаа идэж өссөн хоол, үерхэж байсан найз, сурсан эрдэм, соёлын түвшин, эд хөрөнгө, сонирхол шохоорхол, үг яриа, үнэт зүйлсийн үнэлэмж, өссөн орчин зэргийн ялгаа зиндаанаас байнгын зөрчил үүсч болзошгүйг бодож тооцохыг хичээ. Амьдралд тэртээ тэргүй байж л байдаг энэ бодит үнэнийг хиргүй тунгалаг сэтгэлээр ойлгон, мөнхийн эмзэг сэдэв болгочихолгүй зохицуулан амьдрах нь ураглах хосын ухаан мэдэх хэрэг.
Уг мууттай ураглан бүү ханил.
“Уг муутыг усан дотроос ч түймэр авна” гэж ухаант өвгөд захиж үлдээсэн. Ууртай догшин хүнтэй уулзан бүү нөхөрлө. Уур бол ухаантай хүнийг ч солиотой болгодог гэдэг. Уурыг сөргүүлэн уурлах хэрэггүй. Уурыг уур дийлдэггүй. Уурыг ухаан, хүлээц, тэвчээр гурав л ялна. Ухаантай нэг нь уурласан нөгөөгөө тэвчин, уур нь гарахыг хүлээж, ухаан зарж учирлан байж уурын мунхгийг номхруулна. Уур бүхэн муу байдаггүй. Жижиг зүйлд уурлах нь том хүнд ичгүүр, харин их хэргийн төлөөнөө уурлана гэдэг зөв уур.
Усан тахалд нэрвэгдэн, уух согтохын дон шүглэх нь уг муутын уугуул чанар. Манай оронд гэр бүлийн дотоод зөрчил маргааны 37 хувь нь архинаас болж гардаг гэсэн судалгааны дүн байгаа нь хадмын харилцаанаас болж үүсэх маргаанаас даруй найм дахин их байна. Архи амьдралын ч дайсан, гэр бүлийн ч дайсан гэдэг нь эндээс илхэн харагдана. Хорт идээнд дурлаж биеэ барах, хууль бусаар явж хүнээ барах хэрэггүй юм.
Уг муутын адгийн шинж нь хүн муутай байх. Муу хүнийг таньж ядах юмгүй. Аяндаа буруу үйлээрээ өөрийгөө харуулаад өгнө. Хүний үнэргүй, хүн муутынхантай ураглах нь бүү хэл уулзаж учрах ч хортой гэдгийг санаж яв. Нүүрсийг зүлгээд өнгө гарахгүйтэй адил уг муутыг тордоод засал төдийлөн авахгүй.
“Өл бүргэдийн дэгдээхэй өд сөдөө гүйцэхээр өөдөө нисдэг, өлгийд өссөн хүний үр өрх тусгаарлан айлд очдог” нь хүний хорвоогийн жам. Тоонот гэртээ толгой холбон, тогоотой шөлөнд хушуу холбон жаргах залуу хос бие биенээ чин зүрхнээсээ хайрлаж амьдрах учиртай. Гүн зузаан, гүнзгий итгэлт хайр сэтгэлтэй баймааж сая бат тогтуун, урт удаан зол жаргал бүхий гэр бүл болж амьдарна. Хайрлах гэгч бие биенээ эелдэг зөөлнөөр харахын хамт хоёул нэгэн зүгт харахыг хэлнэ. Насан туршдаа нэгэн зүгт харж явцгаа. Хайрлаж, дурласан хүмүүс зөвхөн нүдээрээ бус зүрхээрээ хардаг юм гэсэн.
Бие биенийгээ үргэлж зүрхээрээ харж байвал амьдрал чинь аз жаргалаар амсар дүүрэн бялхам байна. Эр эм хоёул харилцан чин сэтгэлээсээ хайртай, хоёр биендээ чин үнэнч эрхэм дээд чанартай байвал хорвоог хослон туулах зам харгуй илүү тэгш шулуун, бартаа тотгор багатай байх нь эргэлзээгүй. Өөрөөсөө хатууг шаардаж, өрөөлд зөөлөн хандаж байж өрх гэр чинь өөдтэй өнгөтэй байна. Гэр дотроо өөрийн хийснийг чамлаж, хүний хийснийг үнэлж сур. Ханийн эндүү ташааг хайхаасаа өмнө өөрийн эндүү андууг эхлэн бод.
Гэр бүлийн харьцаанд тэвчээр үнэхээр чухал. “Тэвчих аргагүйг тэвчихийг тэвчээр гэнэ” гэсэн үгийг тэвчээртэй нь аргагүй санаж яв. Хар, хоргүй гэгээн бодол, хоёр биендээ итгэсэн хиргүй сэтгэл хайр сэтгэлийг чинь батжуулж өгнө. Гэр бүлийн амгалан тайван бус, уур уцаартай амьдрал үзэж болохгүй өвчин, харж болохгүй хууч, эмчилж болохгүй эмгэг үүсгэж болохыг мэд.
“Гэрлэнэ гэдэг бол өөрийн эрхийг хоёр дахин багасгаж, үүргийг хоёр дахин ихэсгэнэ гэсэн үг”. Оонын хоёр эвэр шиг ижилдэн хорвоог туулахдаа хоёр дахин нэмэгдэх үүргээ хотойлгүй үүрч хорвоогийн сайхныг хамтдаа эдлэн жарга. Монголын их хаан Тулуйн Мөнх “Тэнгэр, гарт харилцан адилгүй хуруунуудыг хайрласан шигээ хүнд мөн харилцан адилгүй замыг зааж өгчээ” гэж хэлсэн. Амьдралын зам ямар ч байлаа гэсэн уг сайтыг түшин, улс амьтны өмнө ичихгүйгээр амьдарна гэдэг юу юунаас илүү чухал шүү!
Friday, November 14, 2008
Сэтгэл ариун бол үйлс ариун
Түмэн зүйлээр эрээлжлэн эргэлдэх санаа бодолдоо хорт сэтгэл үүсгэхгүй байвал үйлс заяа чинь үргэлжид өөдөө, өөрийгөө зовоохгүй, өрөөлд гай болохгүй амгалан жаргаланг бүтээнэ. Ариун сэтгэл гэдэг нь бузар буртаг ороогүй шүүдрийн ус шиг тунгалаг сэтгэл болой. Аливаа юмс үзэгдлийг сайн талаас нь, зөв зүгээс нь бодож тунгааж байдаг нь ариун сэтгэлтний гол шинж. Ариун сэтгэлтэн бусдын сөргүү бодолт сэтгэлийн өчлийг өөрийн эерэг санаат итгэлийн шүүлтүүрээр дамжуулан хүлээж авдаг юм. Тиймээс түүнд муу муухай, бузар буртаг шингэн хорлодоггүй, усны гадарга дээр дуссан тосны дусал мэт ил ялгаран, тусдаа хөвдөг билээ. Хүн муу үг хэлсэн ч ариун сэтгэлтэн сайн талаас нь бодож хүлээж авна.
Зовлон шаналан миний буруу үйлээс үүдэн гарлаа хэмээн ойлгон бодох мэргэд тун ховор байдаг гэсэн. Харин ариун сэтгэлтэн бурууг бусдад тохохгүй өөрөөсөө эхлэн хайж, өрөөлийн зовлонг нимгэлдэг. Ариун сэтгэлтэн ойр тойрныхноо сэтгэлийн зовлонд унаган тарчлаадаггүй. Бусдын зовлонг өр зүрхнээсээ хуваалцах заяамал үүрэг түүнд ногдсон мэт бодож, үйлдэж явдаг юм. Далайн гүнийг хэмжиж болно. Ариун сэтгэлийн гүнийг хэмжих аргагүй, хязгааргүй уужуу уудам бөгөөд гүн гүнзгий билээ. Зэрлэг араатнаас илүү муу нөхрөөс айж яв. Яагаад гэвэл зэрлэг араатан биеийг гэмтээнэ, муу нөхөр сэтгэлийг шархлуулна. Сэтгэлийн шархыг анагааж эдгээх хэцүү.
Хүний баян хоосон нь хөрөнгөндөө биш дотоод сэтгэлдээ байдаг гэдэг. Дуусч дундаршгүй, элэгдэж хорогдохгүй хур баян хүн бол ариун сэтгэлтэн. Хүн биеийн хирээ байнга үрж, савандаж угаан цэвэрлэх мөртлөө сэтгэлийн буртгаа цэвэрлэхгүй хир дагандаа баригдан хүлэгдэн амьдрах нь туйлаас буруу. Ариун сэтгэлтэн дотор сэтгэлээ цаг үргэлж ариусган цэвэрлэж явдаг юм. Гар нь цэвэр мөртлөө сэтгэл нь бохир хүн байх. Гарын бохирыг угаахад амар, сэтгэлийн бохирыг цэвэрлэхэд хэцүү. Хүн болж хүй орчлонд төрснийх ариун сайхан байх учиртай сэтгэлээ адгийн муухай бөөгнөх хогийн сав шиг бузарлавал халаглаад барамгүй харамсал.
Хүнийг баярлуулбал өөрт баяр ирнэ. Сайн юм хэлэхэд муу гэж хүлээж авч байгаа бол тархи толгой чинь эргэж гүйцжээ гэж мэд. Тэр хэлж байгаа бол эсрэгээр нь хийнэ гэж бодох бодол чамайг эзэмдсэн бол үзэн ядах хорт сэтгэлдээ шатаж түлэгдэж яваагаа ухаар. Магадгүй тэр сайн санаж, хамгийн сайн хувилбарыг санал болгосон бол яахав? Хүний гэмийг олж харахыг битгий шимт. Хайж төнхөөд бүр хэрэггүй. Хүнээс хэрэгтэй ашигтай, ухаантай сургамжтай зүйлийг нь олж хар. Түүний хойноос хайж хөөцөлдөж олж мэдэхийг хичээ. Өнгөрч улирсан явдлыг үе үе битгий сөх. Ялангуяа сайн бус дурсамжийг сануулж хэлснээс сайн үр хүлээх хэрэггүй. Аньж ядан байгаа шархыг сэдрээн сэвтүүлэхээс цаашгүй. Сайхан дурсамжийг харин санаа нийлэн, сэтгэлээ уудлан ярилц. Урам сэргээсэн тэр яриа урдах замыг чинь засч, угтах ирээдүйг бүтээхэд ухаан бодол сэлбэж, урам зориг нэмнэ.
Ариун сэтгэлтэн муу муухай, нүгэлт үйлийг үйлдэх нь бүү хэл бодол санаанд нь байхгүй учир хэлэх ярих нь ч ариун цагаан. Тэд амандаа чалчаа шалигийг үл өгүүлнэ. Сэтгэл дэнслүүлэх сэрэмжгүй үгийг хаана ч хэлэхгүй. Хараалын бузар үг хэлж, гүтгэлэг гөрдлөг хийх нь байтугай хэл ярианы санд нь ийм зүйл байхгүй. Хэл яриа нь ариун хүн голд нь ортол гомдох хилс бөгөөд хэлтгий үгийг хэзээ ч, хаана ч цухуйлгахгүй. Үг хэл нь ариун хүн шалдир булдир яриа хөөрөөнд ажин түжин. Үг сөрж хэрэлдэхгүй, үг өөнтөглөн сөргөлдөхгүй. Хэлэх ярих нь дөлгөөн, хэн ч сонссон бахархам.
Ам хэлээ ариун байлгахыг хичээ. Зусар бялдуучийн үгнээс зайлж хол яв. “Бялдууч хүний хэлэнд нь бал, сэтгэлд нь хор байдаг” юм. Залуус та нарын сэтгэл үг хэл ариун бол баясгалан жаргалан байнга дагалдана гэдэгт баттай итгэж болно. Сайныг бодож, сайхныг хүсдэг хүнийг саруул ирээдүй угтан тосно. Бодол хүсэл нь бохирдсон хүн болохгүй, бүтэхгүйтэй зууралдана. Бодол хүсэл нь ариун хүн нүгэл хилэнцийн түйтгэрээс холдон зайлж, буян хишгийг хураан, бусдын хүндлэлийг хүлээнэ. Бодол хүсэл нь ариун хүн мууд бэлэн ч сайнд найдаж явдаг юм. Бусдыг өөрийнхөө эсрэг муу хэрэг бүү үйлдээсэй гэж хүсвэл бусдын эсрэг муу зүйл бүү хий. Өөдрөг итгэлтэй хүн өсөж өндийж, өөдлөн дэвжинэ. “Хүчирхгийг давж, бэрхийг гэтэлж байж хүн өсөж өндийдөг”.
Ариун итгэл–амжилтын угтал. Болно, бүтнэ гэсэн ариун итгэлээр жигүүрлэн байж зорьсон зорилгодоо зовлон багатай хүрч очно. Ариун итгэл гэдэг нь хар санаагүй, гэгээн тунгалаг итгэл. Ариун итгэл нь хор шингээгүй цэвэр тунгаамал итгэл. “Гайхахад ганц хором хэрэгтэй. Гайхах зүйлийг бүтээхэд олон жил хэрэгтэй” ч бусдад хоргүй, өөрт халгүй ариун итгэлээр зориглон зүтгэвээс гайхамшгийг ч бүтээж болно. “Зүтгэл байвал зүүгээр ч худаг гаргана” гэдэг. Атаа жөтөөгүй, хар хоргүй ариун итгэлийг хичээл зүтгэлтэй холбож чадвал хийх гэснээ төвөггүй хийж, хүрэх гэсэндээ түүртэлгүй хүрнэ.
Идээ ундаа ариун байх нь эрүүл явахын үндэс. Хоргүй сэтгэл, хорсолгүй үйлдлээр бүтсэн идээ ундаа ариун байна. Ариун бусыг хэрэглэсэн алдааныхаа төлөө асар өндөр үнэ төлнө. Гай аюул, хор уршиг, аймшиг айдас, нажид зовлонгийн хаанчлалыг тогтоохгүйн үүднээс бид ариун идээ ундааг дээдлэх ёстой. Бусдад буруу санахгүй, хүнд мууг үйлдэхгүй, хов жив хорон үгс ярьдаггүй, атгаг санаж мөчөөрхдөггүй, ажил үйл нь зөв хүний заяа тавилан нь ариун билээ. “Хүн бол ургамалархуу л юм, эсвэл ургана, эсвэл хагдарна. Гурав дахь зам гэж өгөгдсөнгүй” хэмээн орчин цагийн их сэтгэгчдийн нэг нь хэлсэн байна. Хүн ургамал адил хагдрахгүй, ургаж цэцэглэж байхын тулд бодол санаа, үйл ажил, үйлдэл хөдлөл бүхнээ зөв авч явах хэрэгтэй ажээ.
Цэвэр яваа хүн цээж тэнэгэр алхана. Бодол санаа, хэл яриа, хийж байгаа ажил, хэрэг явдал бүхнээ бусдын төлөө, гэрэл гэгээт маргаашийн төлөө зориулж байгаа хүний үйлс ариун байна. Хатаж ширгэсэн тойрмыг шувууд хаян орхиж, хагдарч хатсан цэцгийг зөгий орхин нисч, шатаж байгаа ойгоос ан араатан зугтан холддогийн адил ариун бус бүхнээс алслан холдох учиртай, бид.
Сэтгэл ариун, үг яриа нь ариун, бодол хүсэл нь ариун, итгэл ариун хүний үйлс ариун, зам мөр нь цагаан, заяа тавилан өөдөө байна гэдэгт та бүхэн итгэж найдаж яваасай гэж хүснэ.
Зовлон шаналан миний буруу үйлээс үүдэн гарлаа хэмээн ойлгон бодох мэргэд тун ховор байдаг гэсэн. Харин ариун сэтгэлтэн бурууг бусдад тохохгүй өөрөөсөө эхлэн хайж, өрөөлийн зовлонг нимгэлдэг. Ариун сэтгэлтэн ойр тойрныхноо сэтгэлийн зовлонд унаган тарчлаадаггүй. Бусдын зовлонг өр зүрхнээсээ хуваалцах заяамал үүрэг түүнд ногдсон мэт бодож, үйлдэж явдаг юм. Далайн гүнийг хэмжиж болно. Ариун сэтгэлийн гүнийг хэмжих аргагүй, хязгааргүй уужуу уудам бөгөөд гүн гүнзгий билээ. Зэрлэг араатнаас илүү муу нөхрөөс айж яв. Яагаад гэвэл зэрлэг араатан биеийг гэмтээнэ, муу нөхөр сэтгэлийг шархлуулна. Сэтгэлийн шархыг анагааж эдгээх хэцүү.
Хүний баян хоосон нь хөрөнгөндөө биш дотоод сэтгэлдээ байдаг гэдэг. Дуусч дундаршгүй, элэгдэж хорогдохгүй хур баян хүн бол ариун сэтгэлтэн. Хүн биеийн хирээ байнга үрж, савандаж угаан цэвэрлэх мөртлөө сэтгэлийн буртгаа цэвэрлэхгүй хир дагандаа баригдан хүлэгдэн амьдрах нь туйлаас буруу. Ариун сэтгэлтэн дотор сэтгэлээ цаг үргэлж ариусган цэвэрлэж явдаг юм. Гар нь цэвэр мөртлөө сэтгэл нь бохир хүн байх. Гарын бохирыг угаахад амар, сэтгэлийн бохирыг цэвэрлэхэд хэцүү. Хүн болж хүй орчлонд төрснийх ариун сайхан байх учиртай сэтгэлээ адгийн муухай бөөгнөх хогийн сав шиг бузарлавал халаглаад барамгүй харамсал.
Хүнийг баярлуулбал өөрт баяр ирнэ. Сайн юм хэлэхэд муу гэж хүлээж авч байгаа бол тархи толгой чинь эргэж гүйцжээ гэж мэд. Тэр хэлж байгаа бол эсрэгээр нь хийнэ гэж бодох бодол чамайг эзэмдсэн бол үзэн ядах хорт сэтгэлдээ шатаж түлэгдэж яваагаа ухаар. Магадгүй тэр сайн санаж, хамгийн сайн хувилбарыг санал болгосон бол яахав? Хүний гэмийг олж харахыг битгий шимт. Хайж төнхөөд бүр хэрэггүй. Хүнээс хэрэгтэй ашигтай, ухаантай сургамжтай зүйлийг нь олж хар. Түүний хойноос хайж хөөцөлдөж олж мэдэхийг хичээ. Өнгөрч улирсан явдлыг үе үе битгий сөх. Ялангуяа сайн бус дурсамжийг сануулж хэлснээс сайн үр хүлээх хэрэггүй. Аньж ядан байгаа шархыг сэдрээн сэвтүүлэхээс цаашгүй. Сайхан дурсамжийг харин санаа нийлэн, сэтгэлээ уудлан ярилц. Урам сэргээсэн тэр яриа урдах замыг чинь засч, угтах ирээдүйг бүтээхэд ухаан бодол сэлбэж, урам зориг нэмнэ.
Ариун сэтгэлтэн муу муухай, нүгэлт үйлийг үйлдэх нь бүү хэл бодол санаанд нь байхгүй учир хэлэх ярих нь ч ариун цагаан. Тэд амандаа чалчаа шалигийг үл өгүүлнэ. Сэтгэл дэнслүүлэх сэрэмжгүй үгийг хаана ч хэлэхгүй. Хараалын бузар үг хэлж, гүтгэлэг гөрдлөг хийх нь байтугай хэл ярианы санд нь ийм зүйл байхгүй. Хэл яриа нь ариун хүн голд нь ортол гомдох хилс бөгөөд хэлтгий үгийг хэзээ ч, хаана ч цухуйлгахгүй. Үг хэл нь ариун хүн шалдир булдир яриа хөөрөөнд ажин түжин. Үг сөрж хэрэлдэхгүй, үг өөнтөглөн сөргөлдөхгүй. Хэлэх ярих нь дөлгөөн, хэн ч сонссон бахархам.
Ам хэлээ ариун байлгахыг хичээ. Зусар бялдуучийн үгнээс зайлж хол яв. “Бялдууч хүний хэлэнд нь бал, сэтгэлд нь хор байдаг” юм. Залуус та нарын сэтгэл үг хэл ариун бол баясгалан жаргалан байнга дагалдана гэдэгт баттай итгэж болно. Сайныг бодож, сайхныг хүсдэг хүнийг саруул ирээдүй угтан тосно. Бодол хүсэл нь бохирдсон хүн болохгүй, бүтэхгүйтэй зууралдана. Бодол хүсэл нь ариун хүн нүгэл хилэнцийн түйтгэрээс холдон зайлж, буян хишгийг хураан, бусдын хүндлэлийг хүлээнэ. Бодол хүсэл нь ариун хүн мууд бэлэн ч сайнд найдаж явдаг юм. Бусдыг өөрийнхөө эсрэг муу хэрэг бүү үйлдээсэй гэж хүсвэл бусдын эсрэг муу зүйл бүү хий. Өөдрөг итгэлтэй хүн өсөж өндийж, өөдлөн дэвжинэ. “Хүчирхгийг давж, бэрхийг гэтэлж байж хүн өсөж өндийдөг”.
Ариун итгэл–амжилтын угтал. Болно, бүтнэ гэсэн ариун итгэлээр жигүүрлэн байж зорьсон зорилгодоо зовлон багатай хүрч очно. Ариун итгэл гэдэг нь хар санаагүй, гэгээн тунгалаг итгэл. Ариун итгэл нь хор шингээгүй цэвэр тунгаамал итгэл. “Гайхахад ганц хором хэрэгтэй. Гайхах зүйлийг бүтээхэд олон жил хэрэгтэй” ч бусдад хоргүй, өөрт халгүй ариун итгэлээр зориглон зүтгэвээс гайхамшгийг ч бүтээж болно. “Зүтгэл байвал зүүгээр ч худаг гаргана” гэдэг. Атаа жөтөөгүй, хар хоргүй ариун итгэлийг хичээл зүтгэлтэй холбож чадвал хийх гэснээ төвөггүй хийж, хүрэх гэсэндээ түүртэлгүй хүрнэ.
Идээ ундаа ариун байх нь эрүүл явахын үндэс. Хоргүй сэтгэл, хорсолгүй үйлдлээр бүтсэн идээ ундаа ариун байна. Ариун бусыг хэрэглэсэн алдааныхаа төлөө асар өндөр үнэ төлнө. Гай аюул, хор уршиг, аймшиг айдас, нажид зовлонгийн хаанчлалыг тогтоохгүйн үүднээс бид ариун идээ ундааг дээдлэх ёстой. Бусдад буруу санахгүй, хүнд мууг үйлдэхгүй, хов жив хорон үгс ярьдаггүй, атгаг санаж мөчөөрхдөггүй, ажил үйл нь зөв хүний заяа тавилан нь ариун билээ. “Хүн бол ургамалархуу л юм, эсвэл ургана, эсвэл хагдарна. Гурав дахь зам гэж өгөгдсөнгүй” хэмээн орчин цагийн их сэтгэгчдийн нэг нь хэлсэн байна. Хүн ургамал адил хагдрахгүй, ургаж цэцэглэж байхын тулд бодол санаа, үйл ажил, үйлдэл хөдлөл бүхнээ зөв авч явах хэрэгтэй ажээ.
Цэвэр яваа хүн цээж тэнэгэр алхана. Бодол санаа, хэл яриа, хийж байгаа ажил, хэрэг явдал бүхнээ бусдын төлөө, гэрэл гэгээт маргаашийн төлөө зориулж байгаа хүний үйлс ариун байна. Хатаж ширгэсэн тойрмыг шувууд хаян орхиж, хагдарч хатсан цэцгийг зөгий орхин нисч, шатаж байгаа ойгоос ан араатан зугтан холддогийн адил ариун бус бүхнээс алслан холдох учиртай, бид.
Сэтгэл ариун, үг яриа нь ариун, бодол хүсэл нь ариун, итгэл ариун хүний үйлс ариун, зам мөр нь цагаан, заяа тавилан өөдөө байна гэдэгт та бүхэн итгэж найдаж яваасай гэж хүснэ.
Өсөж хөгжихийн мөнхийн ундарга нь өөдрөг сэтгэл
Өөдлөн дэвжиж, өнгөтэй өөдтэй амьдрахыг хүсдэггүй хүн олон бий бил үү? Байхгүй гэдэгтэй маргах хүн үгүй биз ээ.
Гутранги үзлийн боол болчихсон арчаа муутайхан, маргаашийн гэрэл гэгээт амьдралын тухай бодохыг хүсдэггүй хүн мэр сэр байх. Тэд цөөхүүлээ. Монголчууд удмаараа өөдрөг хүмүүс.
Хавар байсан ч намар юм шиг, ховор байлаа ч элбэг юм шиг бодож чаддаг сэтгэлийн тэнхээтэй ард түмэн.
Өөдлөн дэвжих, өсөж хөгжих чин хүслийн мөнхийн ундарга нь өөдрөг сэтгэл юм. Өөдрөг сэтгэл бол ухаант хүн өөрийгөө гэрэл гэгээт ирээдүй өөд итгэл дүүрэн жолоодох дуусч дундаршгүй их хүч. Өөдрөгөөр сэтгэж амьдрах хүсэл зориг өглөө босоод гар нүүрээ угаадагтай адил хүний насан турш дагаж мөрдөх дадал хэвшил болох учиртай.
Алаг хорвоогийн түмэн зүйлийн өөдрөг гэгээтэй талыг харж явъя гэдэг зан араншинтай хүн байдаг, дандаа хар бараан руу нь харцаа тусгаж явдаг хүн ч тааралддаг. Юмны өөдрөг сайн талыг хардаг эгэл жирийн зөв хүн хар бараан руу харж явдаг, хар аргаар бэлжсэн баян чинээлэг, эрх мэдэлтэй хүнээс хавьгүй илүү үнэ цэнэтэй.
Ертөнцийн юмс үзэгдлийн өөдрөг гэгээтэй талыг харж, өөдрөг сэтгэлтэй байх хүмүүжил суртахууныг залуус бүхий л амьдралынхаа турш дагаж мөрдөх хэвшил заншлаа болгон тогтоогоосой гэж хүсэж зөвлөж байна. Энэ их чухал шүү. “Хүний амьдралын мөн чанарын аравны есөн хувь нь өөдрөг сэтгэл, хичээл зүтгэлд байдаг” гэж өмнө хэлсэн ишлэлээ давтая. Өөдрөг сэтгэлээ алдалгүй хичээж чармайж явах нь амжилт, аз жаргалд хүрэхийн баттай гишгүүр болж өгнө. Өөдрөг цайлган сэтгэлтэй, үнэнч шударга байх нь хүний амьдралын хамгийн гол баяр баясгалан. Өөртөө итгэх итгэл, эрчим чадал эндээс л төрж гардаг.
“Санаа заяа тэнцдэггүй, сахал хөмсөг нийлдэггүй” гэдэг болохоор хэчнээн өөдрөгөөр сэтгэн бодлоо ч бүх юм өөгүй тэгш, өөдрөг сайхан байж чадахгүй байх учир явдал хүний амьдралд тохиолдоно. Тухайлбал, зовлон бэрхшээлийг гэтлэн туулах шаардлага гарч болно. Энэ нөхцөлд аль болох шантрахгүй байх нь чухал. Хүссэн юмаа хөсөр хаяж, зорьсон юмаа зоргоор нь хаяж болохгүй гэдгийг дотор сэтгэлдээ бат хатуу тогтоож аваарай.
Тиймээс юу ч боллоо гэсэн өөдрөг үзлээ агшин хоромд ч алдаж гээж хэрхэвч болохгүй шүү. Өөдрөг үзэл, ирээдүйдээ итгэх итгэл хоёр ах дүүс юм. Ихэр хоёр ч гэж хэлж болно. Гэгээн гэрэлт ирээдүй, гэр хотлын тэгш дүүрэн амьдралд итгэн тэмүүлэх нь хүний зах хязгааргүй хүсэл мөрөөдлийн нэгээхэн хэсэг. Ирээдүй гэдэг нь залуу хүний хувьд үл мэдэх, эс төсөөлөгдөх харанхуй битүү орон зай байх ёсгүй. Хаашаа, аль зүгт, юунд хүрэхээр зорьж яваагаа тодоос тод төсөөлж бай.
Юу хийхээ ч сайтар тооцоолсон байх учиртай. Түүнийгээ хэрхэн үйлдэхээ мэдэж байвал ирээдүй өөд хөтлөх зам тань бартаа саад, зовлон зүдүүр багатай байх нь эргэлзээгүй. “Маргааш галав юүлнэ гэж сонслоо ч өнөөдөр алимны мод суулга” гэсэн өөдрөг сэтгэлийн цогтой уриа, ирээдүйд итгэх итгэлийн цоглог дуудлага болсон энэ үгийг би залууст зориулан давтан хэлэх дуртай. Ирээдүйд заавал өөдлөн дэвжинэ, өнөөдрөөс маргааш зайлшгүй илүү сайн болно гэсэн хүсэл тэмүүлэл хүүхэд залуусыг мөнхөд дагуулах хөтөч нь болог.
“Өөдлөхөд санах сэрэх, уруудахад унтах мартах” гэсэн өвөг дээдсийн гүн утгатай сургаалыг ой ухаандаа марталгүй бат тогтоож ав. Үүгээр өөдлөж байна уу, уруудаж байна уу гэдэг наад захын хяналтыг өөртөө тавьж заншвал чамд хэрэгтэй. Ер нь өдрийн явдлаа шөнөдөө бодож, маргаашийн явдлаа өнөөдөр бодож” сурах нь хүн бүрт хүнс хоол мэт хэрэгтэй үйл.
Ой модны өндөр намыг адилтгах аргагүй, арван хурууны урт богиныг тэгшлэх аргагүй болохоор хүн болгоны ирээдүйг адил тэгш байлгах боломжгүй. Гэхдээ тэнгэрлиг ирээдүй өөд халирч няцалгүй, гуйвалтгүй үнэнчээр тэмүүлж, түүндээ хүрэхийн төлөө цуцалтгүй үнэнчээр хичээн зүтгэвээс өглөгийн эзний сан хөмрөгөөс өгөөмөр баялгийн үр шимийг хангалттай хүртэнэ. “Тэнгэр бурхан баялгийг хүнд нь хайрлаагүй, харин хөдөлмөрт нь хайрласан юм” гэх цэцэн үг бий. Энэ нь хүмүүсийн амьдрал тэнгэр газар шиг ялгаатай байдгийн нэг тайлал бөгөөд тэнгэр бурхан хүний хичээл чармайлт, ажил хөдөлмөрийн үр дүнг үнэнээр хэмжсэний дараагаар түүнд нь таарч тохирсон баялгийг шударгаар хүртээдэг гэсэн үг юм.
Хүүхэд, залуус та нарын сурч мэдэх их хүслийн далайд дусал нэмэрлэж, сайн сайхан амьдрах мөрөөдлийн тэнгист цутгалан болох зорилгоор энэ бүхнийг ярьж байна. Аливаа үйлийг мэдэж байж хийдэг. Хэн ч бай ялгаагүй “мэдэхийн тулд биш, харин хийхийн тулд мэдэх хэрэгтэй”. Бүхнийг мэдэх хэт дэврүүн сэтгэлээр биеэ зовоогоод хэрэггүй, хэзээ ч амжилт олохгүй.
Бүхнийг мэдэх бардам хүсэлдээ хөтлөгдөн юм юмны зах зухаас сэглээд хаях нь “сүүдэртэйгээ уралдаад түрүүлдэггүйтэй” адил юм. Тэгээд ч “хэн ч бүхнийг мэдэж чадахгүй. Мэдэхгүй хэрнээ мэддэг дүр эсгэх нь ичгүүртэй”. Амьдралд хэрэг болох эрдмийг л нэн тэргүүнд мэдэхийг зорь. Ямар юм муухай вэ гэсэн асуултыг Ноён хутагт өөртөө тавьж “Үл мэдэгч муухай” гэж хариулсан байдаг. “Буруу мэдэх нь мэдэхгүй байснаас долоон дор” гэсэн үгийг санаж явахад илүүдэхгүй. Бас “их мэдэхийг бус гүнзгий мэдэхийг чармай” гэсэн мэргэдийн сургаал бий.
Даруу зан залуу хүний чимэг. “Таныг хэчнээн өндөр үнэлж байсан ч гэсэн би юу ч мэдэхгүй хүн гэж хэлж чадах зоригтой байхтун” гэж хэлсэн ухаантай бөгөөд даруухан эрхмийн үгийг та нарт дамжуулж байна. “Тун цөөхөн хүмүүс түүний дотор хамгийн гайхамшигтай хүмүүс л “мэдэхгүй байна” гэж илэн далангүй хэлж чаддаг” юм гэсэн.
Боломжийн сурсан, түүндээ эрддэг нэгэн оюутан “Дээд сургуульд сурах ёстой бүхнийг сурч эзэмшлээ” гэж бодоод анги даасан багшдаа баяртай гэж хэлэхээр иржээ. Тэгтэл багш нь “Би одоогоор мэдлэгийн эрдэнэсийн хайрцагт хүрэх хаалгыг олж харснаас ер хэтрээгүй” гэж хэлж бардам оюутны нүүрийг улайлгасан гэдэг. Авьяаслаг олон хүн бие тоох өвчинд нэрвэгдсэнээр гайхамшигт бүтээл туурвих тавилангаа хөсөр хаясан гунигт түүх цөөнгүй. Хэчнээн нүргээнт алдрыг хүртлээ ч даруу зангаа гээвэл тэр бүхэн чинь удаж төдөлгүй хөөс болон замхарна.
Жинхэнэ төлөв даруу гэдэг бол өөрийнхөө сайн талыг зөв зүйтэй, нэмж хачирлалгүй үнэлж цэгнэх явдал болохоос биш сайн талаа бүгдийг үгүйсгэх хэт даруу үйлдэл огт биш гэдгийг хэлэх ёстой. Агуу эрдэмтэн Ньютон хүртэл “Нүдний минь өмнө үнэний онгон их баялаг далай мэт цалиглаж байвч би түүний эрэг хавийн дунг түүж цуглуулснаас хэтэрсэнгүй” гэж хүн төрөлхтөнд бэлэглэсэн оюуны асар их баялгаа энгийн даруухнаар үнэлэн өгүүлсэн байдаг. Их мөрөн дөлгөөн, эрдэмт хүн даруу гэдэг нь үнэн ажээ.
Гутранги үзлийн боол болчихсон арчаа муутайхан, маргаашийн гэрэл гэгээт амьдралын тухай бодохыг хүсдэггүй хүн мэр сэр байх. Тэд цөөхүүлээ. Монголчууд удмаараа өөдрөг хүмүүс.
Хавар байсан ч намар юм шиг, ховор байлаа ч элбэг юм шиг бодож чаддаг сэтгэлийн тэнхээтэй ард түмэн.
Өөдлөн дэвжих, өсөж хөгжих чин хүслийн мөнхийн ундарга нь өөдрөг сэтгэл юм. Өөдрөг сэтгэл бол ухаант хүн өөрийгөө гэрэл гэгээт ирээдүй өөд итгэл дүүрэн жолоодох дуусч дундаршгүй их хүч. Өөдрөгөөр сэтгэж амьдрах хүсэл зориг өглөө босоод гар нүүрээ угаадагтай адил хүний насан турш дагаж мөрдөх дадал хэвшил болох учиртай.
Алаг хорвоогийн түмэн зүйлийн өөдрөг гэгээтэй талыг харж явъя гэдэг зан араншинтай хүн байдаг, дандаа хар бараан руу нь харцаа тусгаж явдаг хүн ч тааралддаг. Юмны өөдрөг сайн талыг хардаг эгэл жирийн зөв хүн хар бараан руу харж явдаг, хар аргаар бэлжсэн баян чинээлэг, эрх мэдэлтэй хүнээс хавьгүй илүү үнэ цэнэтэй.
Ертөнцийн юмс үзэгдлийн өөдрөг гэгээтэй талыг харж, өөдрөг сэтгэлтэй байх хүмүүжил суртахууныг залуус бүхий л амьдралынхаа турш дагаж мөрдөх хэвшил заншлаа болгон тогтоогоосой гэж хүсэж зөвлөж байна. Энэ их чухал шүү. “Хүний амьдралын мөн чанарын аравны есөн хувь нь өөдрөг сэтгэл, хичээл зүтгэлд байдаг” гэж өмнө хэлсэн ишлэлээ давтая. Өөдрөг сэтгэлээ алдалгүй хичээж чармайж явах нь амжилт, аз жаргалд хүрэхийн баттай гишгүүр болж өгнө. Өөдрөг цайлган сэтгэлтэй, үнэнч шударга байх нь хүний амьдралын хамгийн гол баяр баясгалан. Өөртөө итгэх итгэл, эрчим чадал эндээс л төрж гардаг.
“Санаа заяа тэнцдэггүй, сахал хөмсөг нийлдэггүй” гэдэг болохоор хэчнээн өөдрөгөөр сэтгэн бодлоо ч бүх юм өөгүй тэгш, өөдрөг сайхан байж чадахгүй байх учир явдал хүний амьдралд тохиолдоно. Тухайлбал, зовлон бэрхшээлийг гэтлэн туулах шаардлага гарч болно. Энэ нөхцөлд аль болох шантрахгүй байх нь чухал. Хүссэн юмаа хөсөр хаяж, зорьсон юмаа зоргоор нь хаяж болохгүй гэдгийг дотор сэтгэлдээ бат хатуу тогтоож аваарай.
Тиймээс юу ч боллоо гэсэн өөдрөг үзлээ агшин хоромд ч алдаж гээж хэрхэвч болохгүй шүү. Өөдрөг үзэл, ирээдүйдээ итгэх итгэл хоёр ах дүүс юм. Ихэр хоёр ч гэж хэлж болно. Гэгээн гэрэлт ирээдүй, гэр хотлын тэгш дүүрэн амьдралд итгэн тэмүүлэх нь хүний зах хязгааргүй хүсэл мөрөөдлийн нэгээхэн хэсэг. Ирээдүй гэдэг нь залуу хүний хувьд үл мэдэх, эс төсөөлөгдөх харанхуй битүү орон зай байх ёсгүй. Хаашаа, аль зүгт, юунд хүрэхээр зорьж яваагаа тодоос тод төсөөлж бай.
Юу хийхээ ч сайтар тооцоолсон байх учиртай. Түүнийгээ хэрхэн үйлдэхээ мэдэж байвал ирээдүй өөд хөтлөх зам тань бартаа саад, зовлон зүдүүр багатай байх нь эргэлзээгүй. “Маргааш галав юүлнэ гэж сонслоо ч өнөөдөр алимны мод суулга” гэсэн өөдрөг сэтгэлийн цогтой уриа, ирээдүйд итгэх итгэлийн цоглог дуудлага болсон энэ үгийг би залууст зориулан давтан хэлэх дуртай. Ирээдүйд заавал өөдлөн дэвжинэ, өнөөдрөөс маргааш зайлшгүй илүү сайн болно гэсэн хүсэл тэмүүлэл хүүхэд залуусыг мөнхөд дагуулах хөтөч нь болог.
“Өөдлөхөд санах сэрэх, уруудахад унтах мартах” гэсэн өвөг дээдсийн гүн утгатай сургаалыг ой ухаандаа марталгүй бат тогтоож ав. Үүгээр өөдлөж байна уу, уруудаж байна уу гэдэг наад захын хяналтыг өөртөө тавьж заншвал чамд хэрэгтэй. Ер нь өдрийн явдлаа шөнөдөө бодож, маргаашийн явдлаа өнөөдөр бодож” сурах нь хүн бүрт хүнс хоол мэт хэрэгтэй үйл.
Ой модны өндөр намыг адилтгах аргагүй, арван хурууны урт богиныг тэгшлэх аргагүй болохоор хүн болгоны ирээдүйг адил тэгш байлгах боломжгүй. Гэхдээ тэнгэрлиг ирээдүй өөд халирч няцалгүй, гуйвалтгүй үнэнчээр тэмүүлж, түүндээ хүрэхийн төлөө цуцалтгүй үнэнчээр хичээн зүтгэвээс өглөгийн эзний сан хөмрөгөөс өгөөмөр баялгийн үр шимийг хангалттай хүртэнэ. “Тэнгэр бурхан баялгийг хүнд нь хайрлаагүй, харин хөдөлмөрт нь хайрласан юм” гэх цэцэн үг бий. Энэ нь хүмүүсийн амьдрал тэнгэр газар шиг ялгаатай байдгийн нэг тайлал бөгөөд тэнгэр бурхан хүний хичээл чармайлт, ажил хөдөлмөрийн үр дүнг үнэнээр хэмжсэний дараагаар түүнд нь таарч тохирсон баялгийг шударгаар хүртээдэг гэсэн үг юм.
Хүүхэд, залуус та нарын сурч мэдэх их хүслийн далайд дусал нэмэрлэж, сайн сайхан амьдрах мөрөөдлийн тэнгист цутгалан болох зорилгоор энэ бүхнийг ярьж байна. Аливаа үйлийг мэдэж байж хийдэг. Хэн ч бай ялгаагүй “мэдэхийн тулд биш, харин хийхийн тулд мэдэх хэрэгтэй”. Бүхнийг мэдэх хэт дэврүүн сэтгэлээр биеэ зовоогоод хэрэггүй, хэзээ ч амжилт олохгүй.
Бүхнийг мэдэх бардам хүсэлдээ хөтлөгдөн юм юмны зах зухаас сэглээд хаях нь “сүүдэртэйгээ уралдаад түрүүлдэггүйтэй” адил юм. Тэгээд ч “хэн ч бүхнийг мэдэж чадахгүй. Мэдэхгүй хэрнээ мэддэг дүр эсгэх нь ичгүүртэй”. Амьдралд хэрэг болох эрдмийг л нэн тэргүүнд мэдэхийг зорь. Ямар юм муухай вэ гэсэн асуултыг Ноён хутагт өөртөө тавьж “Үл мэдэгч муухай” гэж хариулсан байдаг. “Буруу мэдэх нь мэдэхгүй байснаас долоон дор” гэсэн үгийг санаж явахад илүүдэхгүй. Бас “их мэдэхийг бус гүнзгий мэдэхийг чармай” гэсэн мэргэдийн сургаал бий.
Даруу зан залуу хүний чимэг. “Таныг хэчнээн өндөр үнэлж байсан ч гэсэн би юу ч мэдэхгүй хүн гэж хэлж чадах зоригтой байхтун” гэж хэлсэн ухаантай бөгөөд даруухан эрхмийн үгийг та нарт дамжуулж байна. “Тун цөөхөн хүмүүс түүний дотор хамгийн гайхамшигтай хүмүүс л “мэдэхгүй байна” гэж илэн далангүй хэлж чаддаг” юм гэсэн.
Боломжийн сурсан, түүндээ эрддэг нэгэн оюутан “Дээд сургуульд сурах ёстой бүхнийг сурч эзэмшлээ” гэж бодоод анги даасан багшдаа баяртай гэж хэлэхээр иржээ. Тэгтэл багш нь “Би одоогоор мэдлэгийн эрдэнэсийн хайрцагт хүрэх хаалгыг олж харснаас ер хэтрээгүй” гэж хэлж бардам оюутны нүүрийг улайлгасан гэдэг. Авьяаслаг олон хүн бие тоох өвчинд нэрвэгдсэнээр гайхамшигт бүтээл туурвих тавилангаа хөсөр хаясан гунигт түүх цөөнгүй. Хэчнээн нүргээнт алдрыг хүртлээ ч даруу зангаа гээвэл тэр бүхэн чинь удаж төдөлгүй хөөс болон замхарна.
Жинхэнэ төлөв даруу гэдэг бол өөрийнхөө сайн талыг зөв зүйтэй, нэмж хачирлалгүй үнэлж цэгнэх явдал болохоос биш сайн талаа бүгдийг үгүйсгэх хэт даруу үйлдэл огт биш гэдгийг хэлэх ёстой. Агуу эрдэмтэн Ньютон хүртэл “Нүдний минь өмнө үнэний онгон их баялаг далай мэт цалиглаж байвч би түүний эрэг хавийн дунг түүж цуглуулснаас хэтэрсэнгүй” гэж хүн төрөлхтөнд бэлэглэсэн оюуны асар их баялгаа энгийн даруухнаар үнэлэн өгүүлсэн байдаг. Их мөрөн дөлгөөн, эрдэмт хүн даруу гэдэг нь үнэн ажээ.
Цаг бол алт
Цаг бол алт. Цаг хожвол бүхнийг хожно. Хайран цаг. Бага цагт ихийг амжуул. Цаг нартай уралдан. Энэ мэтчилэнгээр цаг тойрсон оновчтой хэллэгийн жагсаалтыг үргэлжлүүлбэл уртаас урт цуваа үүснэ. Цаганд алагчлал, ялгаварлал гэж байхгүй. Баян ядуу, дарга цэрэг, багш сурагч бүхэнд цаг нэг нүүртэй. Хамгийн шударга зүйл.
Тэнгэр бурхан бүх хүнд амьдралынх нь турш хоёр зүйлийг үнэгүй хайрласан. Нэг нь амьсгалах агаар, нөгөө нь ашиглах цаг. Харамсалтай нь ашиглах цаг хязгаартай. Бүх хүнд тэгш заяасан баялаг, өв хөрөнгө бол цаг. Цаг хэмээх ид шидтэнийг хэн цаламдаж өөрийн зоргоор зөв ашиглаж чаднав тэр азтан хүссэн зорьсондоо заавал хүрч чадна. Хэн цагийг дэмий нөхцөөж байнав, тэр өөрийн амьдралдаа санаатайгаар хор хүргэж байгаа аз муутан.
Би өмнө нь эрдмийг эрхэмлэх, түүнийг эзэмдэх шидэт түлхүүр болох хичээл зүтгэлийн талаар ярьсан. Одоо цагийг аль болох үр ашигтай ашиглах тухай ярьж эхэлснийг ойлгож байгаа байх аа. Хүүхэд залуучууд Та нарт бүгдэд чинь хүслийг хангагч чандмань эрдэнэ бэлэн заяасан байгаа. Энэ чандмань эрдэнэ - цагийг аль болох үр ашигтай ашиглаж сурах ур ухаан дотор байдаг юм. Цагийг үр ашигтай зарж сурвал эрдэм боловсролын гэрэлт оргил өөд цойлох шидэт хүлгийг эзэмдлээ гэсэн үг.
Нэгэн алдарт хэл шинжээч “Миний амжилтад хүрсэн нь гоц авьяас бус. Өдөр бүр өчүүхэн бага цагийг ч болов үр ашигтай өнгөрөөснийх” гэж дурсан өгүүлсэн байдаг. Тэрээр амьдрахын тулд үйлдвэрт ажилчнаар ажиллах явцдаа эртний болон тухайн үеийнхээ 18 хэл, Европын хорин хоёр аман аялгууг төгс эзэмшсэн байсан гэнэ.
Мунхгийг агуу болгон хувиргахад ганц цаг ч болсон нөлөөтэй гэдэг. Монголчууд бид цаг ашиглах талдаа дийлэнх нь маруухан гэдгээ хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй. Бүх нийтээрээ цаг баримтлах гэдгийг бараг мэддэггүй байсан үе. Нийслэлд хүн ардыг алба амины аливаа ажилд цаг баримталдаг болгохын тулд 1924 оноос эхлэн ширмэн ууранд дарь авалцуулан хүчтэй дуу гаргаж үд дундын дохио өгдөг болсон түүх бий. Тэр үеийг бодвол одоо овоо болсон ч учир дутагдалтай хэвээр.
Намайг дунд сургуульд сурч байхад манай сургууль дотор “өнгөрсөн нэг минут эргэж олдохгүй” гэсэн томоос том бичигтэй лоозон дурайж байдаг байж билээ. Биднийг цаг ашиглуулж сургаж байсан багш нарын маань нэг арга байх. Ажил хэргийг хийж гүйцэтгэхдээ нэн чамбай, алдартай нэгэн байжээ. Амжилтынх нь нууц юунд байна гэж түүнээс асуухад “Өнөөдөр хийх ажлаа маргааш гэж бүү хойш тавь гэсэн сургаалийг хатуу чанга баримталж ирсэн төдий л юм” гэж маш энгийнээр тайлбарласан байдаг.
Цагийн үнэ цэнийг үнэн зөв ухаарч ойлгож чадвал цагийг хатуу баримтлах зуршил аяндаа биед хэвшээд ирдэг гэдгийм. Цагийг үр ашиггүй өнгөрөөвөл оюун санаан дотор хогийн хорт ургамал дүүрдэг. Цаг дэмий нөхцөөдөг, юу ч боддоггүй толгой чөтгөр шулмын ажлын байр болно. Цагт гамгүй, залхуу хүн чөтгөр толгойгоо дэрлэх дэр нь болж өгдөг. Цагт хайр гамгүй хүн амжилтын галт тэрэгнээс үргэлж хоцордог. Цагийг хангалттай бүрэн дүүрэн ашиглахгүй бол удалгүй муу зуршилд идэгдэх болно.
Би хүүхдүүдтэй уулзаж ярилцдаг байлаа. Нэг нь манай тэнд хүүхдүүд чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар байхгүй. Бий болгож болохгүй юу гэж асуулаа. Та нарт чөлөөт цаг гэж байх учиргүй гэж намайг хэлэхэд тэд гайхасхийгээд л өнгөрсөн. Нөхөгддөггүй хайран цагийг нөхцөөн үрж болохгүй гэж миний хэлснийг хожуу ч гэсэн тэд ойлгох болно. Цагтай уралдан суралц. Чөлөөт цагийн тухай бодож гиюүрч байснаас чөлөөгүй шамдан суралц.
Өнөөдөр дэмий үрсэн цагийг маргаашийн цагаар зээлдэж нөхье гэж хэн хэлж чадах вэ? Цаг үе маш хурдан өөрчлөгдөж байна. Энэ нь даяаршлын хаялга, үр дагавар биз. Хуучин дадал зуршил гэдэг амь бөхтэй наалданга царцанги зүйл. Хаалгаар хөөгөөд гаргахаар тооноор орж ирээд хойморт суучихдаг урилгагүй зочин бол хуучин дадал зуршил-өөрчлөлтийн чөдөр тушаа. Залуус шинэ цагийн боловсролд нэвтрэхийн зэрэгцээ цаг үеийнхээ өөрчлөлтөд хэзээд бэлэн байх ёстой. Ингэж байж цаг үеэсээ түрүүлдэггүй юм аа гэхэд хоцрохгүй мөр зэрэгцэн алхах болно. Цагийг хэмнэж болно. Бага цагт ихийг бүтээх бололцоо бий. Гагцхүү мөнөөх уйгагүй хичээл зүтгэлийн хүчээр, чөмгөө дундартал сууж суралцсаны үрээр энэ бүхнийг хүн хийж чадна.
Алдарт Микеланжелогийн урланд нэгэн язгууртан ирж цээж баримлаа бүтээж өгөхийг хүсчээ. Тэрээр 10 хоногт баримлыг дуусгаж тавин шир- хэг алтан зоос төлнө үү гэлээ. Аравхан хоногт бүтээсэн баримал хэтэрхий үнэтэй байна гэж язгууртан ундууцав. Микеланжело хариуд нь Ноёнтон, та нэг зүйлийг мартагнаад байна уу даа. Цээж баримлыг аравхан хоногт бүтээдэг болох хүртлээ суралцахын тулд би гучин жил зарцуулсан юм шүү гэдгийг...” гэсэн гэдэг.
Өөрийнхөө болон өрөөл бусдын цагийг хайрлаж сурцгаая. Харамч бус өгөөмөр буянтан болж болно, гагцхүү цагийг харамлаж сур. Өөрийн хариуцлагагүй үйлдлээс болоод бусдын хайран цагийг үрнэ гэдэг дээд зэргийн бүдүүлэг үйлдэл гэдгийг үргэлж санаж явцгаа. Хүнтэй цаг тохирчихоод тэвчээрийг нь барагдтал хүлээлгэх нь хүнд суртлын хамгийн адгийн шинж, соёл боловсролгүйгээ бусдад харуулах хамгийн анхны дохио мөн.
Францын хувьсгалыг удирдсан улстөрч Мирабо гэдэг алдартай хүн байлаа. Тэрээр өөрийнхөө тухай “Миний амин хүчний ихэнх хэсэг залуу насанд минь үргүй зарагдсан юм даа” гэж халаглан харамссан байдаг. Монголын ирээдүй болох хүүхэд, залуус Та нар залуу насандаа эрдэм боловсролд шамдалгүй “амин хүчний ихэнх хэсгийг үргүй зарж”, цаг алдсан мунхаг үйлдлээ хожмын өдрөө ухаарч амаа барин гаслахгүйн тул одооноос дээд зэргээр хичээн шамдацгаахыг ой тоонд чинь хүргэхээр энэ бүхнийг ярилаа. Ухаан мэдтүгэй
Тэнгэр бурхан бүх хүнд амьдралынх нь турш хоёр зүйлийг үнэгүй хайрласан. Нэг нь амьсгалах агаар, нөгөө нь ашиглах цаг. Харамсалтай нь ашиглах цаг хязгаартай. Бүх хүнд тэгш заяасан баялаг, өв хөрөнгө бол цаг. Цаг хэмээх ид шидтэнийг хэн цаламдаж өөрийн зоргоор зөв ашиглаж чаднав тэр азтан хүссэн зорьсондоо заавал хүрч чадна. Хэн цагийг дэмий нөхцөөж байнав, тэр өөрийн амьдралдаа санаатайгаар хор хүргэж байгаа аз муутан.
Би өмнө нь эрдмийг эрхэмлэх, түүнийг эзэмдэх шидэт түлхүүр болох хичээл зүтгэлийн талаар ярьсан. Одоо цагийг аль болох үр ашигтай ашиглах тухай ярьж эхэлснийг ойлгож байгаа байх аа. Хүүхэд залуучууд Та нарт бүгдэд чинь хүслийг хангагч чандмань эрдэнэ бэлэн заяасан байгаа. Энэ чандмань эрдэнэ - цагийг аль болох үр ашигтай ашиглаж сурах ур ухаан дотор байдаг юм. Цагийг үр ашигтай зарж сурвал эрдэм боловсролын гэрэлт оргил өөд цойлох шидэт хүлгийг эзэмдлээ гэсэн үг.
Нэгэн алдарт хэл шинжээч “Миний амжилтад хүрсэн нь гоц авьяас бус. Өдөр бүр өчүүхэн бага цагийг ч болов үр ашигтай өнгөрөөснийх” гэж дурсан өгүүлсэн байдаг. Тэрээр амьдрахын тулд үйлдвэрт ажилчнаар ажиллах явцдаа эртний болон тухайн үеийнхээ 18 хэл, Европын хорин хоёр аман аялгууг төгс эзэмшсэн байсан гэнэ.
Мунхгийг агуу болгон хувиргахад ганц цаг ч болсон нөлөөтэй гэдэг. Монголчууд бид цаг ашиглах талдаа дийлэнх нь маруухан гэдгээ хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй. Бүх нийтээрээ цаг баримтлах гэдгийг бараг мэддэггүй байсан үе. Нийслэлд хүн ардыг алба амины аливаа ажилд цаг баримталдаг болгохын тулд 1924 оноос эхлэн ширмэн ууранд дарь авалцуулан хүчтэй дуу гаргаж үд дундын дохио өгдөг болсон түүх бий. Тэр үеийг бодвол одоо овоо болсон ч учир дутагдалтай хэвээр.
Намайг дунд сургуульд сурч байхад манай сургууль дотор “өнгөрсөн нэг минут эргэж олдохгүй” гэсэн томоос том бичигтэй лоозон дурайж байдаг байж билээ. Биднийг цаг ашиглуулж сургаж байсан багш нарын маань нэг арга байх. Ажил хэргийг хийж гүйцэтгэхдээ нэн чамбай, алдартай нэгэн байжээ. Амжилтынх нь нууц юунд байна гэж түүнээс асуухад “Өнөөдөр хийх ажлаа маргааш гэж бүү хойш тавь гэсэн сургаалийг хатуу чанга баримталж ирсэн төдий л юм” гэж маш энгийнээр тайлбарласан байдаг.
Цагийн үнэ цэнийг үнэн зөв ухаарч ойлгож чадвал цагийг хатуу баримтлах зуршил аяндаа биед хэвшээд ирдэг гэдгийм. Цагийг үр ашиггүй өнгөрөөвөл оюун санаан дотор хогийн хорт ургамал дүүрдэг. Цаг дэмий нөхцөөдөг, юу ч боддоггүй толгой чөтгөр шулмын ажлын байр болно. Цагт гамгүй, залхуу хүн чөтгөр толгойгоо дэрлэх дэр нь болж өгдөг. Цагт хайр гамгүй хүн амжилтын галт тэрэгнээс үргэлж хоцордог. Цагийг хангалттай бүрэн дүүрэн ашиглахгүй бол удалгүй муу зуршилд идэгдэх болно.
Би хүүхдүүдтэй уулзаж ярилцдаг байлаа. Нэг нь манай тэнд хүүхдүүд чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар байхгүй. Бий болгож болохгүй юу гэж асуулаа. Та нарт чөлөөт цаг гэж байх учиргүй гэж намайг хэлэхэд тэд гайхасхийгээд л өнгөрсөн. Нөхөгддөггүй хайран цагийг нөхцөөн үрж болохгүй гэж миний хэлснийг хожуу ч гэсэн тэд ойлгох болно. Цагтай уралдан суралц. Чөлөөт цагийн тухай бодож гиюүрч байснаас чөлөөгүй шамдан суралц.
Өнөөдөр дэмий үрсэн цагийг маргаашийн цагаар зээлдэж нөхье гэж хэн хэлж чадах вэ? Цаг үе маш хурдан өөрчлөгдөж байна. Энэ нь даяаршлын хаялга, үр дагавар биз. Хуучин дадал зуршил гэдэг амь бөхтэй наалданга царцанги зүйл. Хаалгаар хөөгөөд гаргахаар тооноор орж ирээд хойморт суучихдаг урилгагүй зочин бол хуучин дадал зуршил-өөрчлөлтийн чөдөр тушаа. Залуус шинэ цагийн боловсролд нэвтрэхийн зэрэгцээ цаг үеийнхээ өөрчлөлтөд хэзээд бэлэн байх ёстой. Ингэж байж цаг үеэсээ түрүүлдэггүй юм аа гэхэд хоцрохгүй мөр зэрэгцэн алхах болно. Цагийг хэмнэж болно. Бага цагт ихийг бүтээх бололцоо бий. Гагцхүү мөнөөх уйгагүй хичээл зүтгэлийн хүчээр, чөмгөө дундартал сууж суралцсаны үрээр энэ бүхнийг хүн хийж чадна.
Алдарт Микеланжелогийн урланд нэгэн язгууртан ирж цээж баримлаа бүтээж өгөхийг хүсчээ. Тэрээр 10 хоногт баримлыг дуусгаж тавин шир- хэг алтан зоос төлнө үү гэлээ. Аравхан хоногт бүтээсэн баримал хэтэрхий үнэтэй байна гэж язгууртан ундууцав. Микеланжело хариуд нь Ноёнтон, та нэг зүйлийг мартагнаад байна уу даа. Цээж баримлыг аравхан хоногт бүтээдэг болох хүртлээ суралцахын тулд би гучин жил зарцуулсан юм шүү гэдгийг...” гэсэн гэдэг.
Өөрийнхөө болон өрөөл бусдын цагийг хайрлаж сурцгаая. Харамч бус өгөөмөр буянтан болж болно, гагцхүү цагийг харамлаж сур. Өөрийн хариуцлагагүй үйлдлээс болоод бусдын хайран цагийг үрнэ гэдэг дээд зэргийн бүдүүлэг үйлдэл гэдгийг үргэлж санаж явцгаа. Хүнтэй цаг тохирчихоод тэвчээрийг нь барагдтал хүлээлгэх нь хүнд суртлын хамгийн адгийн шинж, соёл боловсролгүйгээ бусдад харуулах хамгийн анхны дохио мөн.
Францын хувьсгалыг удирдсан улстөрч Мирабо гэдэг алдартай хүн байлаа. Тэрээр өөрийнхөө тухай “Миний амин хүчний ихэнх хэсэг залуу насанд минь үргүй зарагдсан юм даа” гэж халаглан харамссан байдаг. Монголын ирээдүй болох хүүхэд, залуус Та нар залуу насандаа эрдэм боловсролд шамдалгүй “амин хүчний ихэнх хэсгийг үргүй зарж”, цаг алдсан мунхаг үйлдлээ хожмын өдрөө ухаарч амаа барин гаслахгүйн тул одооноос дээд зэргээр хичээн шамдацгаахыг ой тоонд чинь хүргэхээр энэ бүхнийг ярилаа. Ухаан мэдтүгэй
Tuesday, November 11, 2008
Sunday, November 2, 2008
Subscribe to:
Posts (Atom)